Bài 1: Phát huy vai trò của đại biểu dân cử trong hoạt động tiếp xúc cử tri trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp

Hiện nay, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hoạt động của hệ thống chính trị ở cơ sở, nhất là đối với đại biểu dân cử. Quy mô địa giới hành chính, dân số, phạm vi quản lý ở cấp xã ngày càng mở rộng; yêu cầu về chất lượng quản trị, chuyển đổi số, cải cách hành chính và giải quyết kịp thời các vấn đề dân sinh ngày càng cao. Trong bối cảnh đó, hoạt động tiếp xúc cử tri không chỉ dừng lại ở việc thực hiện quy định pháp luật, mà còn là thước đo năng lực, bản lĩnh, trách nhiệm và uy tín của mỗi đại biểu dân cử.

I. Vai trò của đại biểu dân cử trong hoạt động tiếp xúc cử tri

Đồng chí Lê Văn Hiệu, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố tiếp xúc cử tri trước Kỳ họp thường lệ cuối năm 2025

Tiếp xúc cử tri là hoạt động được pháp luật quy định nhằm giúp đại biểu dân cử giữ mối liên hệ chặt chẽ với Nhân dân; lắng nghe tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị của cử tri; đồng thời thông tin tới cử tri về tình hình phát triển kinh tế - xã hội, kết quả hoạt động của cơ quan dân cử và việc giải quyết các kiến nghị của Nhân dân. Theo quy định của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước cử tri và cơ quan dân cử về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Hiến pháp đồng thời xác định trách nhiệm của đại biểu trong việc giữ mối liên hệ chặt chẽ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri, thu thập và phản ánh trung thực ý kiến, kiến nghị của Nhân dân tới cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Trong hoạt động này, đại biểu dân cử giữ vai trò trung tâm, vừa là người truyền tải chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến với Nhân dân, vừa là người phản ánh tiếng nói của Nhân dân tới các cơ quan có thẩm quyền. Chất lượng tiếp xúc cử tri vì vậy tác động trực tiếp đến niềm tin của người dân đối với cơ quan dân cử và chính quyền địa phương.

Thực tiễn cho thấy, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hoạt động của đại biểu HĐND cấp xã ngày càng đa dạng và áp lực hơn. Đại biểu không chỉ tham gia tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp, mà còn tham gia thảo luận, chất vấn, giám sát, làm việc với cơ quan chuyên môn và xử lý nhiều vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống Nhân dân.

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là đại biểu phải xác định rõ đặc điểm của từng “không gian” phát biểu để lựa chọn nội dung, phương pháp và cách thức truyền đạt phù hợp. Tiếp xúc cử tri trước kỳ họp chủ yếu nhằm lắng nghe ý kiến, kiến nghị của Nhân dân, thông tin dự kiến chương trình kỳ họp và kết quả giải quyết kiến nghị cử tri. Trong khi đó, tiếp xúc cử tri sau kỳ họp tập trung thông tin kết quả kỳ họp, phổ biến nghị quyết đã được ban hành và giải thích để Nhân dân hiểu, đồng thuận, cùng tổ chức thực hiện.

II. Những yêu cầu đặt ra đối với đại biểu dân cử trong bối cảnh mới

1. Cần nâng cao kỹ năng giao tiếp và truyền đạt

Trong hoạt động tiếp xúc cử tri, lời nói của đại biểu có vai trò đặc biệt quan trọng. Một phát biểu đúng lúc, đúng trọng tâm sẽ tạo được sự đồng thuận, củng cố niềm tin của Nhân dân; ngược lại, một lời nói thiếu chuẩn mực hoặc thiếu thực tiễn có thể làm giảm uy tín của đại biểu và cơ quan dân cử.

Thực tế cho thấy, nhiều cử tri không đòi hỏi đại biểu phải phát biểu cầu kỳ, lý luận cao siêu, mà mong muốn đại biểu nói đúng những vấn đề người dân đang quan tâm; giải thích rõ ràng, dễ hiểu và thể hiện tinh thần trách nhiệm. Đối với cử tri ở cơ sở, đặc biệt là tại các xã, phường trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khoảng cách giữa đại biểu và Nhân dân rất gần, vì vậy tính chân thực, cụ thể và trách nhiệm trong từng lời nói càng được đặt lên hàng đầu.

Để làm được điều đó, đại biểu cần chuẩn bị kỹ nội dung trước khi tiếp xúc cử tri; nghiên cứu kỹ các báo cáo, nghị quyết, văn bản pháp luật; nắm chắc tình hình địa phương và các vấn đề cử tri quan tâm. Khi phát biểu phải ngắn gọn, rõ ràng, có căn cứ, có số liệu minh họa và tránh nói chung chung. Đồng thời, đại biểu cũng cần biết lựa chọn cách diễn đạt phù hợp với từng nhóm đối tượng. Cùng một nội dung nhưng khi nói với nông dân cần cụ thể, gần gũi thực tế sản xuất; khi trao đổi với cán bộ, giáo viên hoặc doanh nghiệp phải có dẫn chứng, số liệu và căn cứ pháp lý rõ ràng.

Đối với những nội dung thuyết trình người đại biểu cần biết lựa chọn phong cách trình bày cho phù hợp  để thu hút sự chú ý của người nghe, bởi thế âm lượng, tốc độ, ngữ điệu... phải hợp lý. Diễn đạt phải khúc chiết, mạch lạc. Đặc biệt là ngôn từ dù là ngôn ngữ “bác học” hay ngôn ngữ “dân dã” cũng phải bảo đảm độ chuẩn xác của nội dung.

Đối với hoạt động tiếp xúc cử tri, nếu không được trang bị đầy đủ kiến thức pháp luật và kỹ năng thực tiễn, đại biểu rất dễ rơi vào tình trạng phát biểu dàn trải, thiếu trọng tâm, lúng túng trong xử lý tình huống hoặc chưa nắm chắc quy trình tổng hợp, theo dõi và phản ánh kiến nghị của cử tri. Đặc biệt, trong những buổi tiếp xúc có nội dung phức tạp, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân hoặc các vấn đề dân sinh bức xúc, đại biểu thiếu kinh nghiệm dễ bị động trong điều hành, giải thích hoặc đối thoại với cử tri.

2. Phải biết lắng nghe để giữ niềm tin của cử tri

Thường trực HĐND thành phố tiếp xúc cử tri lấy ý kiến tham gia về nội dung Kỳ họp thứ 32 HĐND thành phố khóa XVI

Nếu kỹ năng nói là “chìa khóa mở cửa” để đại biểu đến gần Nhân dân, thì kỹ năng “lắng nghe” chính là nền tảng để giữ niềm tin của cử tri.

Trong thực tiễn tiếp xúc cử tri, không ít trường hợp phát sinh tình huống căng thẳng do đại biểu chưa thực sự lắng nghe, hoặc phản ứng nóng vội trước những ý kiến bức xúc của người dân. Có những vấn đề dân sinh kéo dài, chậm được giải quyết khiến cử tri bức xúc, tranh luận gay gắt. Nếu đại biểu thiếu kiềm chế, tranh luận theo cảm xúc hoặc giải thích thiếu thuyết phục rất dễ dẫn tới “cãi tay đôi”, ảnh hưởng đến hình ảnh của đại biểu và cơ quan dân cử. Vì vậy, đại biểu cần rèn luyện kỹ năng lắng nghe đúng cách. Trước hết là không ngắt lời cử tri, kể cả khi người dân nói dài, nói lặp lại hoặc phát biểu trong trạng thái bức xúc. Việc để cử tri trình bày đầy đủ không chỉ giúp đại biểu hiểu đúng vấn đề mà còn tạo tâm lý được tôn trọng cho người dân.

Bên cạnh đó, đại biểu cần biết “nghe phía sau lời nói”, hiểu được tâm tư, cảm xúc và nguyên nhân sâu xa của vấn đề. Nhiều trường hợp cử tri gay gắt không phải vì vấn đề quá phức tạp, mà vì họ chưa được giải thích đầy đủ hoặc cảm thấy ý kiến của mình chưa được quan tâm.

Trong những tình huống nhạy cảm, đại biểu cần giữ thái độ bình tĩnh, cầu thị; nói chậm, ngắn gọn, đúng trọng tâm; tránh phản ứng cảm tính. Đối với những nội dung chưa đủ thông tin hoặc vượt thẩm quyền, cần thẳng thắn tiếp thu, ghi nhận và hẹn trả lời bằng văn bản hoặc đề nghị cơ quan chuyên môn làm rõ. Do đó, lắng nghe không chỉ là kỹ năng mà còn là thái độ chính trị, thể hiện sự tôn trọng Nhân dân của người đại biểu dân cử.

3.  Phải có kỹ năng tiếp nhận và phân tích thông tin

Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay, khối lượng thông tin mà đại biểu dân cử phải tiếp cận ngày càng lớn, đa chiều và phức tạp hơn. Các vấn đề cử tri quan tâm không chỉ dừng ở những nội dung dân sinh truyền thống như giao thông, đất đai, môi trường, an sinh xã hội, mà còn mở rộng sang các lĩnh vực chuyển đổi số, cải cách hành chính, quy hoạch, đầu tư công, giải quyết thủ tục hành chính và nhiều vấn đề phát sinh từ thực tiễn sáp nhập. Điều đó đòi hỏi đại biểu dân cử phải có kỹ năng tiếp nhận, chọn lọc và phân tích thông tin một cách khoa học để phục vụ hiệu quả hoạt động tiếp xúc cử tri.

Trước hết, đại biểu cần chủ động thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau như báo cáo của chính quyền địa phương, ý kiến phản ánh của cử tri, phương tiện thông tin đại chúng, mạng xã hội, hoạt động khảo sát thực tế và trao đổi với cơ quan chuyên môn. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là “nghe nhiều”, mà còn phải biết xác định đâu là thông tin chính xác, khách quan và có giá trị phục vụ hoạt động dân cử. Trong điều kiện thông tin lan truyền nhanh như hiện nay, nếu đại biểu thiếu kỹ năng kiểm chứng, phân tích và đối chiếu thông tin rất dễ dẫn đến phát biểu thiếu chính xác hoặc tiếp nhận vấn đề một chiều.

Bên cạnh đó, đại biểu cần có khả năng phân loại thông tin theo nhóm vấn đề, mức độ ảnh hưởng và thẩm quyền giải quyết để lựa chọn nội dung phù hợp khi tiếp xúc cử tri. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi, đời sống của Nhân dân cần được ưu tiên nghiên cứu kỹ, nắm chắc quy định pháp luật, căn cứ thực tiễn và tình hình địa phương trước khi trao đổi với cử tri. Việc phân tích đúng bản chất vấn đề sẽ giúp đại biểu có cách giải thích rõ ràng, khách quan, tránh phát biểu cảm tính hoặc trả lời chung chung.

Kỹ năng tiếp nhận và phân tích thông tin còn giúp đại biểu dự báo được những vấn đề có thể phát sinh “điểm nóng” trong quá trình tiếp xúc cử tri để chủ động chuẩn bị phương án trao đổi, giải trình và định hướng thông tin phù hợp. Khi nắm chắc tình hình, hiểu đúng bản chất sự việc và có đầy đủ căn cứ pháp lý, đại biểu sẽ tự tin hơn trong đối thoại với cử tri, đồng thời nâng cao chất lượng kiến nghị, giám sát và phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền.

Trong bối cảnh đổi mới tổ chức chính quyền địa phương và đẩy mạnh chuyển đổi số hiện nay, kỹ năng tiếp nhận, xử lý và phân tích thông tin không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ mà còn là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao bản lĩnh, năng lực và uy tín của người đại biểu dân cử trước cử tri và Nhân dân./.

(Mời độc giả xem tiếp bài 2: Giải pháp nâng cao chất lượng tiếp xúc cử tri
trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp)